Mangalagaurichya Ovya मंगळागौरीच्या ओव्या

 

मंगळागौरीच्या ओव्या

महाराष्ट्रामध्ये मंगळागौर हा स्त्रियांचा अत्यंत महत्त्वाचा आणि आनंदाचा सण मानला जातो. श्रावण महिन्यातील प्रत्येक मंगळवारी नवविवाहित स्त्रिया देवी गौरीची पूजा करतात. पूजनानंतर फुगड्या, झिम्मा, विविध पारंपरिक खेळ आणि ओव्या परंपरा असून रात्रभर कार्यक्रम केला जातो . मंगळागौरीच्या ओव्या या महाराष्ट्राच्या लोकसाहित्याचा अमूल्य ठेवा आहेत. या ओव्यांमधून स्त्रियांच्या भावना, श्रद्धा, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा व्यक्त होतात.

 

मंगळागौरीच्या ओव्यांमध्ये देवी गौरीची स्तुती, संसारातील सुखाची कामना, माहेर-सासरचे प्रेम, निसर्गाचे सौंदर्य आणि स्त्रियांच्या जीवनातील विविध अनुभवांचे सुंदर चित्रण आढळते.

 

उदाहरणार्थ, पुढील ओव्या आजही अनेक ठिकाणी म्हटल्या जातात—

"आली आली मंगळागौर,

सोन्याच्या पायघड्या घालून।

गौरी आली घरोघरी,

सुख-समृद्धी घेऊन॥"

"गौरी गौरी ये गं आई,

तुझ्या चरणी मस्तक ठेवू।

अखंड सौभाग्य लाभो आम्हा,

अशी तुला विनवणी करू॥"

"श्रावण आला हिरवा गार,

दारी फुलला मोगरा।

मंगळागौरीच्या ओव्यांनी,

भरला आनंद सारा॥"

 

या ओव्यांमधून देवीबद्दलची भक्ती, निसर्गाविषयीचे प्रेम आणि सुखी संसाराची प्रार्थना केली जाते . मंगळागौरीच्या रात्री स्त्रिया फुगडी, झिम्मा, पिंगा अशा खेळांमध्ये रमून या ओव्या म्हणतात. त्यामुळे वातावरण भक्तिमय, उत्साही आणि आनंदमय बनते.

 

मंगळागौरीच्या ओव्यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांतून स्त्रियांच्या मनातील भावना सहजपणे व्यक्त होतात. माहेरची ओढ, सासरी जुळवून घेण्याची धडपड, आई-वडिलांवरील प्रेम, पतीबद्दलचा स्नेह आणि कुटुंबातील आपुलकी यांचे वर्णन  या ओव्यांमध्ये आढळते.

 

आजच्या आधुनिक काळातही मंगळागौरीच्या ओव्यांचे महत्त्व कमी झालेले नाही. यामुळे नव्या पिढीला आपल्या लोकसंस्कृतीची ओळख होते आणि सांस्कृतिक वारसा पुढे नेण्याची प्रेरणा मिळते.

 

असे म्हणता येईल की, मंगळागौरीच्या ओव्या या केवळ गाणी नसून महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचे जिवंत प्रतीक आहेत. भक्ती, प्रेम, आनंद, आणि संस्कार यांचा सुंदर संगम या ओव्यांत दिसून येतो.

  

मंगळागौरीच्या पारंपरिक  लोकप्रिय ओव्या या महाराष्ट्रातील विविध भागांत थोड्याफार शब्दफेराने म्हटल्या जातात.

 

पारंपरिक मंगळागौरीच्या ओव्या

१.

पहिली माझी ओवी, पहिला माझा नेम।

तुळशीखाली राम, पोथी वाचे प्रेम॥

२.

दुसरी माझी ओवी, दुसरा माझा भाव।

मंगळागौरी माते, पूर्ण कर माझा नवस॥

३.

तिसरी माझी ओवी, तिसरा त्र्यंबकराज।

गौरीच्या कृपेने, सुखी होवो माझा संसार॥

४.

चौथी माझी ओवी, चौथा गणराया।

विघ्ने सारी दूर कर, दे सुखाची छाया॥

५.

पाचवी माझी ओवी, पाच पांडवांची शान।

गौरीच्या आशीर्वादाने, भरभराटो माझा मान॥

६.

श्रावण आला हिरवा, फुलला मोगऱ्याचा वेल।

मंगळागौरीच्या पूजेला, भरला आनंद मेळ॥

७.

गौरी आली दारी, सोन्याच्या पावलांनी।

सुख-समृद्धी नांदो, आमच्या घरामधी॥

८.

हिरव्या हिरव्या बांगड्या, हिरवा चुडा हात।

गौरी मातेच्या कृपेने, सुखी राहो नात॥

९.

फुगडी खेळू सये, झिम्मा खेळू या।

मंगळागौरीच्या नावाने, आनंद साजरा करू या॥

१०.

आई गौरी माऊली, कर कृपेची छाया।

अखंड सौभाग्य दे, हीच तुझ्या चरणी माया॥

 

 

 

                         मंगळागौरीच्या दिवशी रात्री खेळले जाणारे पारंपरिक खेळ

 

मंगळागौरीची पूजा पूर्ण झाल्यानंतर रात्री महिलांचा उत्साह खऱ्या अर्थाने सुरू होतो. नवविवाहित मुली, सुवासिनी आणि इतर महिला एकत्र येऊन पारंपरिक खेळ खेळतात, ओव्या म्हणतात, गाणी गातात आणि आनंद साजरा करतात. या खेळांमुळे केवळ मनोरंजन होत नाही, तर मैत्री, एकोप्याची भावना वाढते आणि आपल्या लोकपरंपरांचे जतनही होते.

 

१. फुगडी

फुगडी हा मंगळागौरीतील सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. दोन महिला एकमेकींचे हात घट्ट पकडून गोल-गोल फिरतात आणि त्याच वेळी पारंपरिक गाणी किंवा ओव्या म्हणतात. फुगडीचे अनेक प्रकार आहेत, जसे की साधी फुगडी, बसफुगडी, दंडफुगडी आणि नकुल्या फुगडी, ई.

 

२. झिम्मा

झिम्मा हा ताल आणि लय यांचा सुंदर संगम असलेला खेळ आहे. महिला गोलाकार उभ्या राहून टाळ्या वाजवत ठराविक लयीत गाणी म्हणतात. प्रत्येक गाण्यानुसार टाळ्यांची पद्धत बदलत जाते.

 

३. पिंगा

या खेळात महिला गोल फिरत हातांची सुंदर हालचाल करतात आणि पारंपरिक गाणी म्हणतात. पिंगा हा नृत्य आणि खेळ यांचा सुंदर मिलाफ आहे.

 

४. कोंबडा

या खेळात महिला एका पायावर उभे राहून संतुलन राखण्याचा प्रयत्न करतात. कोण जास्त वेळ तोल सांभाळते, याची मजेशीर स्पर्धा होते.

 

मंगळागौरीचे हे सर्व खेळ संतुलन, एकाग्रता आणि शारीरिक चपळता वाढवणारे असतात.

 

५. आगोटा-पागोटा आणि लाट्या बाई लाट्या

या खेळात गाण्याच्या तालावर हातांच्या हालचाली आणि वेगवेगळ्या कृती केल्या जातात. सर्व महिलांनी एकाच लयीत खेळल्यामुळे हा खेळ पाहायलाही आकर्षक वाटतो.

 

६.  सुपारी

या खेळात सुपारी किंवा इतर छोटी वस्तू हातातून हातात लपवली जाते. गाणे संपल्यानंतर ती वस्तू कोणाकडे आहे, याचा अंदाज लावायचा असतो.

 

मंगळागौरीच्या खेळांचे सांस्कृतिक महत्त्व

·        महिलांना एकत्र येण्याची आणि आनंद साजरा करण्याची संधी मिळते.

·        पारंपरिक गाणी, ओव्या आणि लोककला जपली जाते.

·        नवविवाहित महिलांचा समाजाशी परिचय आणि स्नेह वाढतो.

·        जुन्या परंपरा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचतात.

 

निष्कर्ष

मंगळागौरीच्या रात्री खेळले जाणारे खेळ हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीचा एक महत्त्वाचा भाग आहेत. फुगडी, झिम्मा, पिंगा, कोंबडा, लाट्या बाई लाट्या अशा खेळांमुळे श्रावणातील हा सण अधिक रंगतदार आणि आठवणींमध्ये राहावा असा  असतो.